HOMA-IR i MASLD – Insulinska Rezistencija kod Masne Jetre
Insulinska rezistencija je jedan od ključnih mehanizama u nastanku masne bolesti jetre povezane sa metaboličkom disfunkcijom (MASLD, ranije NAFLD). HOMA-IR omogućava jednostavnu procenu metaboličkog profila pacijenta sa steatozom, ali ne služi za dijagnozu MASLD niti za procenu stadijuma fibroze.
HOMA-IR kalkulator insulinske rezistencije
Procena beta-ćelijske funkcije i insulinske rezistencije iz glukoze i insulina natašte
Insulinska rezistencija u patogenezi MASLD
Kod insulinske rezistencije insulin slabije koči lipolizu u masnom tkivu, pa u jetru dospeva više slobodnih masnih kiselina. Istovremeno hiperinsulinemija podstiče de novo lipogenezu u hepatocitima. Nakupljanje triglicerida i lipotoksičnih metabolita u jetri dodatno pogoršava hepatičnu insulinsku rezistenciju, čime se zatvara začarani krug. Zbog toga je HOMA-IR, koji pretežno odražava hepatičnu (bazalnu) rezistenciju, kod pacijenata sa steatozom često povišen.
Nova nomenklatura: MASLD umesto NAFLD
Multidisciplinarni Delphi konsenzus iz 2023. godine uveo je termin MASLD. Dijagnoza zahteva hepatičnu steatozu i najmanje jedan od pet kardiometaboličkih kriterijuma:
- BMI ≥ 25 kg/m² (≥ 23 kod azijske populacije) ili povećan obim struka
- glikemija našte ≥ 5,6 mmol/L, glikemija 2 h posle opterećenja ≥ 7,8 mmol/L, HbA1c ≥ 5,7 %, dijabetes tipa 2 ili terapija dijabetesa
- krvni pritisak ≥ 130/85 mmHg ili antihipertenzivna terapija
- trigliceridi ≥ 1,70 mmol/L ili hipolipemijska terapija
- HDL holesterol ≤ 1,0 mmol/L (muškarci) ili ≤ 1,3 mmol/L (žene) ili terapija
HOMA-IR nije deo kriterijuma za MASLD. Raniji predlog definicije MAFLD (2020) naveo je HOMA-IR ≥ 2,5 kao jedan od markera metaboličke disfunkcije, pa se ta granica i dalje može sresti u literaturi.
HOMA-IR i procena fibroze
Najvažniji prognostički faktor kod MASLD je stadijum fibroze, a ne stepen insulinske rezistencije. Aktuelne smernice EASL-EASD-EASO (2024) preporučuju stupnjevit pristup: prvo FIB-4, zatim merenje čvrstine jetre (tranzijentna elastografija) ili ELF test kod neodređenog ili povišenog nalaza. Ni FIB-4 ni NAFLD Fibrosis Score ne sadrže HOMA-IR. Povišen HOMA-IR zato ne dokazuje fibrozu, a normalan HOMA-IR je ne isključuje.
Kako koristiti HOMA-IR kod pacijenta sa steatozom
- Kao dopuna kardiometaboličkoj proceni kod pacijenta sa normoglikemijom i normalnim HbA1c
- Za ilustraciju metaboličkog opterećenja pri savetovanju o promeni stila života
- Za praćenje metaboličkog odgovora na smanjenje telesne mase, uz ponavljanje u istoj laboratoriji
- U kliničkim studijama kao sekundarni ishod
Smanjenje telesne mase za oko 7–10 % povezano je sa smanjenjem steatoze i poboljšanjem histoloških parametara, a obično i sa padom HOMA-IR. Granične vrednosti HOMA-IR zavise od populacije i metode merenja insulina i nisu definisane smernicama.
Često postavljana pitanja
Da li povišen HOMA-IR potvrđuje dijagnozu MASLD? Ne. Dijagnoza zahteva dokaz steatoze (slikovne metode ili biopsija) i najmanje jedan kardiometabolički kriterijum. HOMA-IR nije među tim kriterijumima.
Treba li HOMA-IR određivati svim pacijentima sa masnom jetrom? Rutinsko određivanje nije neophodno za dijagnozu ni za procenu fibroze. Koristan je kao dopunski pokazatelj kod odabranih pacijenata, naročito kada su glikemija i HbA1c još normalni.
Da li HOMA-IR može zameniti FIB-4? Ne. FIB-4 procenjuje verovatnoću uznapredovale fibroze iz starosti, AST, ALT i broja trombocita, dok HOMA-IR procenjuje insulinsku rezistenciju. To su komplementarni, ali potpuno različiti pokazatelji.
Izvori
- Rinella ME, Lazarus JV, Ratziu V, et al. A multisociety Delphi consensus statement on new fatty liver disease nomenclature. J Hepatol. 2023;79(6):1542-1556.
- European Association for the Study of the Liver (EASL), European Association for the Study of Diabetes (EASD), European Association for the Study of Obesity (EASO). EASL-EASD-EASO Clinical Practice Guidelines on the management of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD). J Hepatol. 2024;81(3):492-542.
- Eslam M, Newsome PN, Sarin SK, et al. A new definition for metabolic dysfunction-associated fatty liver disease: an international expert consensus statement. J Hepatol. 2020;73(1):202-209.
- Matthews DR, et al. Homeostasis model assessment: insulin resistance and beta-cell function from fasting plasma glucose and insulin concentrations in man. Diabetologia. 1985;28(7):412-419.
